0

Sciencefiction. Op papier een gemakkelijk begrip: zitten er robots of ruimteschepen in en speelt het verhaal zich af in de toekomst? Sciencefiction. Gevoelsmatig weten we dat Star Wars wel sciencefiction is en Pitch Perfect niet. Maar The Hunger Games staat op IMDb vermeld als sci-fi, net als A Clockwork Orange. Niet de films die we meteen associëren met het genre. Maar wat is sciencefiction dan precies? En hoe verhoudt het zich tot fantasy- en superheldenfilms? Nu Jurassic World in de bios draait – en laten we wel wezen: dit is sci-fy to the max! – duiken we eens vuistdiep het genre in. Na deze longread ben jij zeker een sciencefiction expert!

wat is sciencefiction

De geschiedenis van sci-fi

De term ‘sciencefiction’ stamt uit de jaren dertig. Toen werden populaire, Amerikaanse pulpverhalen en -magazines zo gelabeld. Eerste sciencefictionfilm aller tijden? La Voyage dans la Lune (1902), van filmpionier George Méliès. Sinds de groeiende publieke interesse in wetenschap in de jaren vijftig is het genre alive en kicking, zeker na het succes van Star Wars in de jaren zeventig en tachtig. Ook dit jaar komen er tientallen sciencefictionfilms uit, zoals Star Wars: The Force Awakens (!).

Maar wanneer is een film nou sci-fi en wanneer niet?

Al sinds de jaren dertig passeerden verschillende definities de revue en nog steeds is er geen consensus over wat nou de beste omschrijving van het genre is. Iedereen is het er wel over eens dat in sciencefiction futuristische elementen een groot onderdeel van het verhaal zijn. Futuristische elementen zijn dingen die nog niet bestaan in onze samenleving, maar die wel een rol spelen in ons denken over de toekomst. Ruimtereizen, robots met een bewustzijn, geavanceerde technologie zoals ray guns: we hebben het nog niet, maar kunnen ons goed voorstellen dat het ooit onderdeel gaat zijn van het dagelijks leven. De setting van sciencefictionfilm is dan ook vaak in de toekomst en in de ruimte, maar dit hoeft niet. De futuristische technologie kan ook gebruikt worden in een parallel universum of een alternatieve versie van het heden, óf het verleden.

‘Sciencefiction en fantasy hebben zelfs een kindje: sciencefantasy’

Hard en soft sciencefiction

Een belangrijk onderscheid binnen sciencefiction is dat tussen hard en soft sciencefiction. In hard sciencefiction zijn de futuristische uitvindingen onderdeel van de wetenschappelijke logica van de filmwereld. De futuristische technologie is gebaseerd op wetenschappelijke wetten in de fictieve wereld. Een ruimteschip mag dus alleen vliegen, als uitgelegd wordt wáárom het vliegt. Dat dat is volgens een natuurwet die in onze wereld niet bestaat, maakt niet uit, als deze wet maar wel bestaat in de fictieve wereld. In soft sciencefiction is de futuristische technologie niet de focus, maar de achtergrond van het verhaal. Daar zitten personages in een ruimteschip en beleven een episch avontuur. Hoe en waarom het ruimteschip werkt, is onbelangrijk.

‘Fantasy is het onmogelijke waarschijnlijk gemaakt. Sciencefiction is het onwaarschijnlijke mogelijk gemaakt.’

Sciencefiction wordt vaak verward met fantasy. De twee hebben zelfs een kindje: science fantasy, een genre waarin elementen van fantasy en sciencefiction gecombineerd worden. Het verschil tussen fantasy en sciencefiction lijkt vrij duidelijk. Rod Serling, het brein achter The Twilight Zone, omschreef het zo: ‘Fantasy is het onmogelijke waarschijnlijk gemaakt. Sciencefiction is het onwaarschijnlijke mogelijk gemaakt.’ Sciencefiction heeft roots in onze toekomstbeelden. Het gaat erom wat wij denken dat zou kunnen gebeuren. Regisseur Steven Spielberg vindt sciencefiction de beste manier om een publiek te waarschuwen voor wat er gaat komen. Volgens hem is het ‘the kind of first level alert to think about things to come’. Fantasy daarentegen is gebaseerd op onze droombeelden. Vaak zitten er bovennatuurlijke elementen in fantasyfilms. In fantasy is niet alles verklaarbaar en verklaard, in sciencefiction wel.

wat is sciencefiction

Was E.T’s vliegende fiets sciencefiction, fantasy of science fantasy?

Maarrr…!

Maar de harde grens tussen fantasy en sciencefiction is eigenlijk maar een stippellijntje. Wat we waarschijnlijk, onwaarschijnlijk en onmogelijk vinden, en dus wat sciencefiction of fantasy is, is subjectief. Iemand die gelooft dat aliens allang op de aarde rondlopen, ziet een film met aliens niet per se als sciencefiction, maar door de associatie met de ruimte-setting horen aliens bij het sci-fi-genre. En stel dat er een film gemaakt wordt over een uitvinding van een bril die jou in staat stelt om geesten waar te nemen. Mensen die geesten gelijk naar het rijk der fabelen verbannen, zouden dit fantasy noemen. Maar als je gelooft dat geesten bestaan, is de aanwezigheid van geesten niet

‘Wat we waarschijnlijk, onwaarschijnlijk en onmogelijk vinden, en dus wat sciencefiction of fantasy is, is subjectief’

gelijk een reden om de film als fantasy te bestempelen en ben je door de geavanceerde technologie eerder geneigd om het als sciencefiction te zien. Bovendien verandert wat wij denken over wat waarschijnlijk en onwaarschijnlijk is door de tijd. Neem tijdreizen. De laatste jaren kwamen er meerdere sciencefictionfilms over tijdreizen uit: Interstellar, Edge of Tomorrow en X-Men: Days of Future Past. Maar Back to the Future, tijdreisfilm pur sang, wordt op IMDb niet aangemerkt als sciencefiction, maar als fantasy… Blijkbaar was tijdreizen in de jaren tachtig meer droom dan een verwachting, maar is dat anno 2015 veranderd.

wat is sciencefiction

Star Wars: sciencefiction, fantasy of een beetje van beide?

Star Wars: sci-fi of fantasy?

En er zijn meer films die zowel sciencefiction- als fantasyelementen omvatten dan films die duidelijk binnen sciencefiction vallen. Star Wars is voor velen het schoolvoorbeeld van een sciencefictionfilm. Dat is ook niet gek: de films zitten vol geavanceerde technologie, zoals ruimteschepen. Bovendien sluit de film aan bij onze visie op de toekomst. We kunnen ons na het reizen naar de maan best voorstellen dat in de toekomst reizen tussen verschillende planeten de normaalste zaak van de wereld is. Maar Star Wars heeft ook duidelijk fantasy-elementen. The Force wordt in Star Wars niet (echt) wetenschappelijk verklaard. Het is een mythische energie. En de toewijding van de Jedi’s aan the Force is eerder religieus dan wetenschappelijk van aard. In Star Trek (2009) is tijdreizen mogelijk door ‘red matter’, een substantie die nooit uitgelegd wordt. Is dat echt zo anders dan feeënstof of een magisch toverstafje? En wat dacht je van alle superheldenfilms? Hetzelfde filmuniversum is geen garantie voor hetzelfde genre, want hier lopen fantasy en sciencefiction kriskras door elkaar. Thor mag dan onderdeel zijn van The Avengers, zijn stand-alone films worden op IMDb gecategoriseerd als fantasy, terwijl The Avengers en Avengers: Age of Ulton als sci-fi worden gezien.

wat is sciencefiction

Thor: sowieso badass god van de bliksem, maar sciencefiction of niet?

Dus…

Moeilijk, moeilijk, moeilijk…. Deze vaagheid over wat sciencefiction nou precies is en wat nou precies sciencefiction is, heeft geleid tot vele sceptische definities. De meest invloedrijke redacteur van sciencefictionmagazines in de twintigste eeuw, John W. Campbelle, zei ooit dat sciencefiction is wat hij zegt dat het is. En auteur Norman Spinrad stelde dat sciencefiction simpelweg alles is wat dit label krijgt. Wij sluiten liever af op een positievere noot. Het genre mag dan wel moeilijk te vatten zijn in een definitie, iedereen heeft wel bepaalde associaties bij sciencefiction. Volgens wetenschapper Mark C. Glassy is sciencefiction dan ook net als porno: je kan niet precies duiden wat het is en wat er allemaal onder valt, maar je herkent het als je het ziet. Nooit geweten dat sci-fi zo sexy is.

Credits: Evelien van der Kooi

↑ Omhoog

Comments

Geef een reactie

Het e-mailadres wordt niet gepubliceerd. Verplichte velden zijn gemarkeerd met *

*